Karotlu Sondaj, TCR ve RQD Nedir?

Zemin etüdü ça­lış­ma­la­rın­da kaya bi­rim­le­ri­ne ula­şıl­dı­ğın­da, kayanın ni­te­li­ği­ni an­la­ma­nın en doğ­ru­dan yolu ondan sürekli bir numune al­mak­tır. Karotlu sondaj, elmas veya sert metal uçlu bir ka­ro­ti­yer­le kayanın si­lin­di­rik par­ça­lar hâlinde ke­si­le­rek yüzeye çı­ka­rıl­ma­sı­dır. Çı­ka­rı­lan bu si­lin­di­rik nu­mu­ne­le­re karot denir. Ka­rot­lar, kayanın cinsini, ayrışma de­re­ce­si­ni, çatlak sık­lı­ğı­nı ve da­ya­nı­mı­nı de­ğer­len­dir­mek için temel veri kay­na­ğı­dır.

Karotlu Sondaj Nasıl Yapılır?

Dönen tij di­zi­si­nin ucun­da­ki ka­ro­ti­yer, kayayı halka şek­lin­de keserek ilerler; ortada kalan si­lin­di­rik kaya parçası ka­ro­ti­ye­rin iç tüpüne girer. Belirli bir iler­le­me (manevra) sonunda iç tüp yüzeye alınır ve ka­rot­lar sı­ra­sıy­la karot san­dı­ğı­na yer­leş­ti­ri­lir.

Kırıklı veya zayıf ka­ya­lar­da karotun bo­zul­ma­dan alı­na­bil­me­si için çift veya üçlü tüplü ka­ro­ti­yer­ler tercih edilir. Tel halatlı (wi­re­li­ne) sis­tem­ler­de ise iç tüp, tijler kuyudan çe­kil­me­den yüzeye alı­na­bil­di­ği için özel­lik­le derin ku­yu­lar­da zaman ka­zan­dı­rır ve kuyu du­va­rı­nın bo­zul­ma­sı­nı azaltır.

Karot Çapları: NQ, HQ ve PQ

Karot çapları ulus­la­ra­ra­sı kabul görmüş harf kod­la­rıy­la ifade edilir. Tel halatlı sis­tem­ler­de en sık kul­la­nı­lan bo­yut­lar ve yak­la­şık karot çapları şöy­le­dir:

• NQ: yak­la­şık 47,6 mm
• HQ: yak­la­şık 63,5 mm
• PQ: yak­la­şık 85 mm

Büyük çaplı karot, özel­lik­le kırıklı ve zayıf ka­ya­lar­da daha yüksek verim sağlar ve la­bo­ra­tu­var de­ney­le­ri için daha uygun numune verir. Küçük çap ise daha hızlı ilerler ve derin ku­yu­lar­da avan­taj­lı­dır. Seçim; kayanın ni­te­li­ği­ne, kuyu de­rin­li­ği­ne ve ya­pı­la­cak de­ney­le­re göre yapılır. RQD ölçümü için yaygın kabul, NQ veya daha büyük karot çap­la­rı­nın kul­la­nıl­ma­sı­dır.

TCR, SCR ve RQD Nedir?

Her manevra sonunda ka­rot­lar ölçülür ve üç temel pa­ra­met­re he­sap­la­nır:

TCR – Toplam Karot Verimi

Ma­nev­ra­da elde edilen toplam karot uzun­lu­ğu­nun manevra uzun­lu­ğu­na ora­nı­dır ve yüzde olarak ifade edilir. Kırıntı ve par­ça­lar da dahil, kuyudan çıkan tüm mal­ze­me­yi dikkate alır. Düşük TCR, çok kırıklı veya ay­rış­mış bir zona ya da boş­luk­la­ra işaret ede­bi­lir.

SCR – Sağlam Karot Verimi

Tam çaplı, si­lin­di­rik ya­pı­sı­nı koruyan karot par­ça­la­rı­nın toplam uzun­lu­ğu­nun manevra uzun­lu­ğu­na ora­nı­dır. Kırıntı ve tam çapını kay­bet­miş par­ça­lar hesaba ka­tıl­maz.

RQD – Kaya Ka­li­te­si Gös­ter­ge­si

Deere ta­ra­fın­dan ge­liş­ti­ri­len RQD, uzun­lu­ğu 10 cm ve üze­rin­de olan sağlam karot par­ça­la­rı­nın toplam uzun­lu­ğu­nun manevra uzun­lu­ğu­na ora­nı­nın yüzde olarak ifa­de­si­dir:

• RQD (%) = (10 cm ve üzeri karot par­ça­la­rı­nın toplam uzun­lu­ğu / manevra uzun­lu­ğu) × 100

Ölçüm karotun ekseni boyunca yapılır. Sondaj işlemi veya karotun sandığa yer­leş­ti­ril­me­si sı­ra­sın­da oluşan mekanik kı­rık­lar doğal sü­rek­siz­lik sa­yıl­maz; bu kı­rık­la­rın iki ya­nın­da­ki par­ça­lar tek parça olarak de­ğer­len­di­ri­lir. Bu ayrımın doğru ya­pıl­ma­sı, de­ne­yim­li bir arazi mü­hen­dis­li­ği ge­rek­ti­rir.

RQD de­ğe­ri­ne göre kaya ka­li­te­si yaygın olarak şöyle sı­nıf­lan­dı­rı­lır:

• %0–25: Çok zayıf
• %25–50: Zayıf
• %50–75: Orta
• %75–90: İyi
• %90–100: Çok iyi

RQD, RMR ve Q gibi kaya kütlesi sı­nıf­la­ma sis­tem­le­ri­nin de gir­di­le­rin­den biridir. Ancak tek başına kayanın da­ya­nı­mı­nı veya sü­rek­siz­lik­le­rin du­ru­mu­nu an­lat­maz; ayrışma de­re­ce­si, sü­rek­siz­lik yü­zey­le­ri­nin özel­lik­le­ri ve la­bo­ra­tu­var de­ney­le­riy­le bir­lik­te de­ğer­len­di­ril­me­li­dir.

Karot Sandığı, Eti­ket­le­me ve Fo­toğ­raf­la­ma

Ka­rot­la­rın doğru sak­lan­ma­sı ve bel­ge­len­me­si, verinin gü­ve­ni­lir­li­ği için en az sondaj kadar önem­li­dir. İyi bir uy­gu­la­ma­da:

• Ka­rot­lar sandığa, de­rin­lik sırası ko­ru­na­rak ve be­lir­le­nen okuma yönünde yer­leş­ti­ri­lir,
• Her ma­nev­ra­nın baş­lan­gıç ve bitiş de­rin­lik­le­ri ara ta­koz­lar­la işa­ret­le­nir,
• Kayıp karot bö­lüm­le­ri boş bı­ra­kıl­maz, takozla gös­te­ri­lir,
• Sandık üze­rin­de proje adı, kuyu nu­ma­ra­sı, sandık nu­ma­ra­sı ve de­rin­lik aralığı açıkça yazılır,
• San­dık­lar, ölçek ve etiket görünür şekilde, düzgün ışıkta fo­toğ­raf­la­nır; fo­toğ­raf­lar raporun ekinde yer alır.

Karot fo­toğ­raf­la­rı, raporu in­ce­le­yen proje eki­bi­nin sondaj log­la­rı­nı görsel olarak doğ­ru­la­ma­sı­nı sağlar ve ileride ya­pı­la­cak ek de­ğer­len­dir­me­ler için kalıcı bir kayıt oluş­tu­rur.

Hangi Pro­je­ler­de Kritik Öneme Sa­hip­tir?

• Tü­nel­ler: Kaya kütlesi sınıfı, kazı yöntemi ve destek sis­te­mi­nin be­lir­len­me­sin­de karot ve­ri­le­ri esas alınır.
• Köprü ayak­la­rı ve vi­ya­dük­ler: Temel se­vi­ye­sin­de­ki kayanın ayrışma de­rin­li­ği ve taşıma ka­pa­si­te­si, kazık boy­la­rı­nı doğ­ru­dan etkiler.
• Ba­raj­lar: Temel ka­ya­sı­nın ge­çi­rim­li­li­ği ve sü­rek­siz­lik yapısı, karotlu son­daj­lar ve ku­yu­lar­da yapılan ba­sınç­lı su (Lugeon) de­ney­le­riy­le bir­lik­te in­ce­le­nir.
• Yol ve de­mir­yo­lu yar­ma­la­rı: Şev sta­bi­li­te­si de­ğer­len­dir­me­le­rin­de sü­rek­siz­lik­le­rin yönü ve sıklığı önem­li­dir.
• Yüksek yapılar: Kaya üzerine oturan te­mel­ler­de ay­rış­mış zonun ka­lın­lı­ğı ka­rot­lar­la be­lir­le­nir.

Maden Karot Sondajı

Maden ara­ma­la­rın­da karotlu son­da­jın amacı biraz fark­lı­dır: burada öncelik, cev­her­leş­me­nin var­lı­ğı­nı, ka­lın­lı­ğı­nı ve te­nö­rü­nü be­lir­le­mek için temsil edici numune al­mak­tır. Kuyular ge­nel­lik­le daha de­rin­dir, eğimli olarak açı­la­bi­lir ve tel halatlı sis­tem­ler­le yü­rü­tü­lür. Ka­rot­lar jeo­lo­jik olarak log­la­nır, fo­toğ­raf­la­nır ve analiz için ikiye bö­lü­ne­rek ör­nek­le­nir. Aynı ku­yu­lar­dan elde edilen RQD ve sü­rek­siz­lik ve­ri­le­ri, iler­le­yen aşa­ma­lar­da ocak ve yeraltı ta­sa­rı­mı için de de­ğer­li­dir.

Galen Zemin olarak jeo­tek­nik amaçlı ve maden amaçlı karotlu son­daj­la­rı Türkiye'nin her yerinde yü­rü­tü­yo­ruz; pro­je­niz için teklif almak is­ter­se­niz bizimle ile­ti­şi­me ge­çe­bi­lir­si­niz.