Arazi Deneyleri: Presiyometre, Basınçlı Su (Lugeon) ve İnklinometre

Bazı zemin ve kaya pa­ra­met­re­le­ri la­bo­ra­tu­var­da gü­ve­ni­lir şekilde öl­çü­le­mez; numune alı­nır­ken ör­se­le­nir ya da küt­le­nin gerçek dav­ra­nı­şı­nı temsil etmez. Bu du­rum­lar­da deneyi doğ­ru­dan sondaj ku­yu­su­nun içinde yaparız. Galen Zemin olarak pre­si­yo­met­re deneyi, ba­sınç­lı su (Lugeon) deneyi, ink­li­no­met­re ku­ru­lu­mu ve ölçümü ile yeraltı suyu ve pi­ye­zo­met­re iz­le­me­si ya­pı­yo­ruz. SPT ise her jeo­tek­nik son­da­jın par­ça­sı­dır (jeo­tek­nik sondaj).

Pre­si­yo­met­re Deneyi

Pre­si­yo­met­re deneyi, kuyuya in­di­ri­len si­lin­di­rik bir son­da­nın ka­de­me­li ba­sınç­la şi­şi­ri­lip kuyu du­va­rı­nı yanal olarak itmesi esasına dayanır. Her basınç ka­de­me­sin­de hacim de­ği­şi­mi okunur; elde edilen basınç–hacim eğ­ri­sin­den zeminin pre­si­yo­met­re (de­for­mas­yon) modülü ve limit basıncı he­sap­la­nır.

Bu pa­ra­met­re­ler özel­lik­le şu du­rum­lar­da de­ğer­li­dir:

• Sert kil, ay­rış­mış kaya ve çakıllı bi­rim­ler gibi ör­se­len­me­miş numune almanın zor olduğu ze­min­ler,
• Yüksek ya­pı­lar­da ve ağır yük­ler­de oturma hesabı,
• Ka­zık­la­rın yanal yük dav­ra­nı­şı ve derin kazı iksa ta­sa­rı­mı.

Deneyin ka­li­te­si, sonda cebinin düzgün açıl­ma­sı­na bağ­lı­dır. Cebi açarken kuyu du­va­rı­nı en az ör­se­le­ye­cek yöntemi zemine göre seçiyor, deney de­rin­lik­le­ri­ni tabaka de­ği­şim­le­ri­ne göre plan­lı­yo­ruz.

Ba­sınç­lı Su (Lugeon) Deneyi

Ba­sınç­lı su deneyi, kaya bi­rim­le­rin­de bir kuyu ke­si­mi­nin tek veya çift tıkaçla (packer) ya­lı­tı­lıp farklı basınç ka­de­me­le­rin­de su ve­ril­me­siy­le yapılır. Birim zamanda emilen su mik­ta­rın­dan kaya küt­le­si­nin ge­çi­rim­li­li­ği Lugeon bi­ri­miy­le ifade edilir. Basınç ka­de­me­le­ri artan ve azalan sırada uy­gu­la­nır; bu sayede çat­lak­la­rın açıl­ma­sı, yı­kan­ma­sı veya tı­kan­ma­sı gibi dav­ra­nış­lar da yo­rum­la­na­bi­lir.

Lugeon deneyi tipik olarak baraj ve gölet te­mel­le­ri, en­jek­si­yon perdesi ta­sa­rı­mı, tü­nel­ler ve derin ka­zı­lar­da su ge­li­ri­nin tahmini için istenir. DSİ Van Göllü Göleti bu tür işlerde edin­di­ği­miz de­ne­yi­me bir ör­nek­tir. Deney, karotlu sondaj iler­ler­ken ka­de­me­li olarak veya kuyu ta­mam­lan­dık­tan sonra ya­pı­la­bi­lir.

İnk­li­no­met­re Ku­ru­lu­mu ve Ölçümü

İnk­li­no­met­re, sondaj ku­yu­su­na yer­leş­ti­ri­len oluklu bir boru ve bu borunun içinde gez­di­ri­len eğim ölçer probdan oluşan bir izleme sis­te­mi­dir. Boru kuyuya en­jek­si­yon­la sa­bit­le­nir, ilk (sıfır) okuma alınır; sonraki dö­nem­sel oku­ma­lar sıfır oku­may­la kar­şı­laş­tı­rı­la­rak de­rin­lik boyunca yatay yer de­ğiş­tir­me ve kayma yü­ze­yi­nin de­rin­li­ği be­lir­le­nir.

İnk­li­no­met­re iz­le­me­si şu du­rum­lar­da öne­ri­lir:

• Aktif veya po­tan­si­yel heyelan alan­la­rı ve yol yar­ma­la­rı,
• Yüksek şevler ve dol­gu­lar,
• Komşu ya­pı­la­ra yakın derin kazılar ve iksa sis­tem­le­ri.

Ölçüm sık­lı­ğı­nı pro­je­nin riskine göre öne­ri­yor, oku­ma­la­rı grafik ve tablo olarak dö­nem­sel ra­por­lar­la teslim edi­yo­ruz.

Yeraltı Suyu ve Pi­ye­zo­met­re

Yeraltı suyu se­vi­ye­si; temel de­rin­li­ği, bodrum ya­lı­tı­mı, kazı sı­ra­sın­da su indirme ve sı­vı­laş­ma de­ğer­len­dir­me­si için kritik bir veridir. Sondaj sı­ra­sın­da ve son­ra­sın­da ku­yu­lar­da su se­vi­ye­si­ni ölçüyor, mev­sim­sel de­ği­şi­min önemli olduğu pro­je­ler­de gözlem kuyusu (pi­ye­zo­met­re) teşkil ederek dö­nem­sel okuma ya­pı­yo­ruz.

Deney Prog­ra­mı­nı Nasıl Be­lir­li­yo­ruz?

Her projede her deney ge­rek­mez. Prog­ra­mı; yapının tipine, zemin ve kaya bi­rim­le­ri­ne, idare şart­na­me­si­ne ve ta­sa­rım­cı­nın ihtiyaç duyduğu pa­ra­met­re­le­re göre öne­ri­yo­ruz. Ge­re­kir­se proje mü­şa­vi­riy­le bir­lik­te net­leş­ti­ri­yo­ruz. Deney so­nuç­la­rı anahtar teslim zemin etüdü ra­po­ru­na iş­le­ne­bi­lir ya da ayrı veri paketi olarak teslim edi­le­bi­lir. Kuyu içi deney do­na­nım­la­rı­nın nasıl gö­rün­dü­ğü­nü sondaj ekip­man­la­rı ya­zı­mız­da bu­la­bi­lir­si­niz.